विश्वकर्मा पूजा र नेपालमा दलित समुदायमाथिको जातीय विभेदबीचको विरोधाभास

कालीकोट,विश्वकर्मा पूजा हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा शिल्प, निर्माण, वास्तुकला, औजार, प्रविधि र श्रमसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। विश्वकर्मालाई पौराणिक परम्परामा देवताका वास्तुकार तथा दिव्य शिल्पीका रूपमा चित्रण गरिएको छ। त्यसैले विश्वकर्मा पूजाका दिन फलाम, मेसिन, औजार, सवारीसाधन, कारखाना, वर्कसप तथा निर्माणसँग सम्बन्धित सामग्रीको पूजा गर्ने चलन छ। आधुनिक समाजमा पनि उद्योग, निर्माण, इन्जिनियरिङ, मेकानिक्स र प्राविधिक क्षेत्रमा यो पर्व विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो पर्वले “श्रम नै सम्मान हो, सीप नै शक्ति हो र निर्माण गर्ने हातको मूल्य ठूलो छ” भन्ने सन्देश दिन्छ। तर नेपालजस्तो लामो समयदेखि जातीय तहगत संरचनाबाट प्रभावित समाजमा विश्वकर्मा पूजाले एउटा गहिरो सामाजिक विरोधाभास पनि उजागर गर्छ।

विश्वकर्मा र शिल्पको सांस्कृतिक अर्थ

हिन्दू धार्मिक परम्परामा विश्वकर्मालाई निर्माण र शिल्पसँग जोडिन्छ। देवताका लागि भवन, अस्त्र, नगर तथा विभिन्न संरचना निर्माण गर्ने दिव्य शिल्पीका रूपमा उहाँको वर्णन विभिन्न पौराणिक कथामा पाइन्छ। यही कारणले निर्माण गर्ने कला, प्राविधिक सीप र औजारसँग विश्वकर्माको सम्बन्ध स्थापित भएको हो।

नेपालमा पनि विभिन्न समुदायका मानिसहरूले पुस्तौँदेखि फलामको काम, धातुको काम, सुनचाँदीको काम, काठको काम, मूर्तिकला, निर्माण तथा अन्य हस्तकला गर्दै आएका छन्। यी पेशाहरू केवल व्यक्तिगत रोजगारी थिएनन्स नेपाली समाजको दैनिक जीवन, कृषि, आवास, युद्ध, यातायात र संस्कृतिका लागि आवश्यक सीप थिए। किसानलाई चाहिने हँसिया, कोदालो, फाली र अन्य कृषि औजारदेखि घर निर्माणका सामग्रीसम्म शिल्पीहरूको सीपमा निर्भर हुन्थ्यो।अर्थात्, समाजको भौतिक संरचना निर्माण गर्ने मानिसहरू समाजका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण थिए। तर विडम्बना के भयो भने, त्यही श्रम गर्ने मानिसहरूलाई सामाजिक सम्मान भने समान रूपमा दिइएन।

जातीय संरचना र श्रमको अवमूल्यन

नेपालको इतिहासमा जातीय सामाजिक संरचनाले मानिसको सामाजिक हैसियत, पेशा र पारस्परिक सम्बन्धलाई प्रभावित गरेको थियो। विशेषगरी दलित समुदायका मानिसहरूलाई परम्परागत रूपमा निश्चित पेशासँग जोडेर हेर्ने र उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा तल्लो तहमा राख्ने अभ्यास विकसित भयो। यसको परिणामस्वरूप उनीहरूले छुवाछूत, सामाजिक बहिष्कार, सार्वजनिक स्रोत तथा अवसरमा असमान पहुँच र अपमानजनक व्यवहारजस्ता समस्या भोग्नुपरेको इतिहास छ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण विरोधाभास देखिन्छ। समाजलाई आवश्यक पर्ने औजार बनाउने मानिसको श्रम आवश्यक थियो, तर उसैलाई सामाजिक रूपमा “अछूत” वा कम सम्मानको पात्र बनाइयो। एउटा शिल्पीले बनाएको फलामको औजार किसानका लागि आवश्यक र मूल्यवान् थियोस तर त्यही औजार बनाउने मानिसलाई जातका कारण समान सामाजिक व्यवहारबाट वञ्चित गरिन्थ्यो।यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—यदि श्रमबाट बनेको वस्तु महत्वपूर्ण छ भने श्रम गर्ने मानिस किन कम महत्वपूर्ण भयोरु यही प्रश्न विश्वकर्मा पूजाको सन्दर्भमा झन् अर्थपूर्ण हुन्छ।

औजारको पूजा, तर औजार चलाउने हातको विभेद

विश्वकर्मा पूजाको दिन मानिसहरूले औजार, मेसिन र प्रविधिको पूजा गर्छन्। कारखानामा मेसिनलाई फूलमाला लगाइन्छ, वर्कसपमा उपकरण सफा गरेर पूजा गरिन्छ, सवारीसाधनमा टीका लगाइन्छ र प्राविधिक कामसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई शुभ मानिन्छ।तर त्यही समाजमा पुस्तौँदेखि औजार निर्माण र मर्मत गर्ने शिल्पीले जातीय विभेद भोग्नुपरेको इतिहास छ। फलामको औजारलाई पूजा गर्ने तर फलामसँग काम गर्ने मानिसलाई छुवाछूत गर्ने सामाजिक मानसिकता आफैँमा गहिरो विरोधाभास हो।
यसलाई विश्वकर्मा पूजाको धार्मिक परम्पराको दोषका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। समस्या पूजा गर्ने धार्मिक अभ्यासमा भन्दा श्रम र श्रमिकलाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणमा छ। विश्वकर्मा पूजा वास्तवमा श्रम र सीपको सम्मान गर्ने पर्वका रूपमा बुझ्न सकिन्छस तर त्यसको सामाजिक सन्देश तब मात्र पूर्ण हुन्छ जब श्रम गर्ने मानिसलाई पनि समान सम्मान दिइन्छ।

दलित समुदाय र सीपको प्रश्न

नेपालका दलित समुदायभित्र विभिन्न परम्परागत सीप र पेशासँग जोडिएका समुदायहरू छन्। लोहाररकामी समुदायसँग सम्बन्धित धातु तथा औजार निर्माणको सीप, सार्की समुदायसँग सम्बन्धित छालाका काम, दमाई समुदायसँग सम्बन्धित सिलाइ तथा बाजा–वादन लगायतका परम्परागत पेशाले नेपाली समाजको अर्थतन्त्र र संस्कृतिमा महत्वपूर्ण योगदान गरेका छन्।
यी सीपलाई केवल “जातीय पेशा” भनेर हेर्नु पनि समस्या हो। सीप कुनै जातको निजी सम्पत्ति होइन। कुनै मानिसको जन्मले उसको पेशा वा क्षमता निर्धारण गर्नु हुँदैन। आधुनिक लोकतान्त्रिक समाजमा मानिसले आफ्नो रुचि, शिक्षा, क्षमता र अवसरअनुसार पेशा रोज्न पाउनुपर्छ।यस दृष्टिले विश्वकर्मा पूजाले एउटा सकारात्मक सामाजिक सन्देश दिन सक्छ—सीपको सम्मान गरौँ, श्रमको सम्मान गरौँ र श्रमिकको पनि सम्मान गरौँ।

कानुन र सामाजिक व्यवहार

नेपालमा जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतविरुद्ध संवैधानिक र कानुनी व्यवस्था छ। कानुनले सबै नागरिकलाई समानताको अधिकार प्रदान गर्छ र जातका आधारमा गरिने भेदभाव तथा छुवाछूतलाई निषेध गर्छ। तर कानुनी निषेध र सामाजिक व्यवहारबीच अन्तर रहन सक्छ।कुनै समाजमा कानुनले विभेदलाई निषेध गरिसकेपछि पनि पुराना सामाजिक धारणा तुरुन्तै समाप्त हुँदैनन्। त्यसैले जातीय विभेदको अन्त्य केवल कानुन बनाएर सम्भव हुँदैन। परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था, कार्यस्थल, राजनीतिक संरचना र दैनिक सामाजिक सम्बन्धमा पनि समानताको अभ्यास आवश्यक हुन्छ।जातीय विभेदविरुद्धको संघर्ष केवल दलित समुदायको मुद्दा होइन। यो सम्पूर्ण समाजको लोकतान्त्रिक र मानवीय चरित्रसँग सम्बन्धित विषय हो। जबसम्म कुनै व्यक्तिको सम्मान उसको जन्म, थर वा जातसँग जोडिन्छ, तबसम्म समानताको आदर्श पूर्ण रूपमा व्यवहारमा स्थापित भएको मान्न कठिन हुन्छ।

आधुनिक उद्योग र विश्वकर्मा पूजा

विश्वकर्मा पूजाको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै गएको छ। परम्परागत शिल्पी र औजारमा केन्द्रित पूजाले आधुनिक समयमा कारखाना, निर्माण कम्पनी, गाडी मर्मत केन्द्र, इन्जिनियरिङ संस्था, विद्युत् तथा मेकानिकल क्षेत्र र विभिन्न औद्योगिक प्रतिष्ठानसम्म विस्तार पाएको छ।यस परिवर्तनले विश्वकर्मा पूजाको अर्थलाई अझ व्यापक बनाएको छ। आज “औजार” भन्नाले केवल हथौडा, हँसिया वा फलामका उपकरण मात्र बुझिँदैनस कम्प्युटर, मेसिन, उत्पादन प्रणाली, इन्जिन, विद्युतीय उपकरण र आधुनिक प्रविधि पनि यसको सांस्कृतिक दायरामा जोडिएका छन्।

तर प्रविधि जति आधुनिक भए पनि त्यसलाई सञ्चालन गर्ने मानिसको श्रम र सीप आवश्यक नै हुन्छ। एउटा अत्याधुनिक मेसिन आफैँले समाज निर्माण गर्दैनस त्यसलाई डिजाइन गर्ने इन्जिनियर, सञ्चालन गर्ने प्राविधिक, मर्मत गर्ने मेकानिक र उत्पादन प्रक्रियामा काम गर्ने श्रमिक सबैको योगदान हुन्छ। त्यसैले विश्वकर्मा पूजालाई आधुनिक औद्योगिक समाजमा मानव श्रम र प्राविधिक सीपको सम्मान गर्ने पर्वका रूपमा पुनःव्याख्या गर्न सकिन्छ।

धार्मिक सम्मान र सामाजिक समानता

धर्म र सामाजिक संरचना एउटै कुरा होइनन्। कुनै धार्मिक परम्पराले श्रमलाई पवित्र मानेको हुन सक्छ, तर त्यस समाजका मानिसहरूले व्यवहारमा श्रमिकमाथि विभेद गर्न सक्छन्। त्यसैले धार्मिक प्रतीक र सामाजिक व्यवहारबीच अन्तर हुन सक्छ।
विश्वकर्मा पूजाको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ। विश्वकर्मालाई दिव्य शिल्पी मानेर पूजा गर्नु र वास्तविक जीवनमा शिल्पी तथा श्रमिकलाई समान सम्मान गर्नु दुई फरक कुरा हुन्। पहिलो धार्मिक अभ्यास हो भने दोस्रो सामाजिक न्यायको प्रश्न हो।
यसैले विश्वकर्मा पूजाको अवसरलाई धार्मिक आस्थाको सम्मानसँगै सामाजिक आत्मसमीक्षाको अवसर पनि बनाउन सकिन्छ। “हामीले के पूजा गरिरहेका छौँरु” भन्ने प्रश्नसँगै “हामीले कसलाई सम्मान गरिरहेका छौँरु” भन्ने प्रश्न पनि उठाउन आवश्यक छ।

श्रमको सम्मान भनेको श्रमिकको सम्मान

कुनै पनि समाजको विकास केवल पूँजी, प्रविधि र प्राकृतिक स्रोतबाट हुँदैन। मानिसको श्रम, सीप, ज्ञान र सिर्जनशीलता विकासको आधार हो। घर बनाउने मिस्त्रीदेखि मेसिन बनाउने इन्जिनियरसम्म, खेतमा काम गर्ने किसानदेखि उद्योगमा काम गर्ने मजदुरसम्म सबैको श्रमले समाज चलिरहेको हुन्छ।त्यसैले श्रमलाई सम्मान गर्ने कुरा केवल नारामा सीमित हुनु हुँदैन। श्रमिकलाई उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, सामाजिक सम्मान, शिक्षा र अवसरमा समान पहुँच तथा कानुनी संरक्षण पनि आवश्यक हुन्छ।विशेषगरी ऐतिहासिक रूपमा विभेद भोगेका समुदायका सीप र पेशालाई सम्मान गर्नु सामाजिक न्यायको महत्वपूर्ण पक्ष हो। परम्परागत सीपलाई “तल्लो जातको काम” भनेर हेर्नुको सट्टा त्यसलाई ज्ञान, सीप र सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

विश्वकर्मा पूजाको नयाँ सामाजिक अर्थ

आजको सन्दर्भमा विश्वकर्मा पूजालाई केवल मेसिन वा औजारको पूजा गर्ने दिनका रूपमा सीमित राख्नुको सट्टा यसको सामाजिक अर्थ विस्तार गर्न सकिन्छ। यो दिन शिल्पी, मेकानिक, प्राविधिक, इन्जिनियर, मजदुर, निर्माणकर्मी र सिर्जनात्मक श्रम गर्ने सबै मानिसप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर बन्न सक्छ।विद्यालयमा विद्यार्थीलाई श्रमको सम्मानबारे सिकाउने, उद्योगमा श्रमिकको योगदानलाई सम्मान गर्ने, परम्परागत सीपको संरक्षण गर्ने र जातका आधारमा पेशालाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने काम यस अवसरसँग जोड्न सकिन्छ।सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, कुनै काम ठूलो वा सानो हुँदैनस काम गर्ने मानिसलाई उसको जातका आधारमा ठूलो वा सानो बनाउनु सामाजिक विभेद हो। यही दृष्टिकोणले विश्वकर्मा पूजाको सामाजिक सन्देशलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

विश्वकर्मा पूजा एकातर्फ निर्माण, शिल्प, प्रविधि र श्रमप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक परम्परा हो भने अर्कोतर्फ यसको सन्दर्भले नेपाली समाजको जातीय इतिहासबारे सोच्ने अवसर पनि दिन्छ। समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका शिल्पी तथा श्रमिक समुदायहरूले इतिहासमा जातीय विभेद भोग्नुपरेको तथ्य र आज औजार तथा प्रविधिको पूजा गर्ने परम्पराबीचको विरोधाभासलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।त्यसैले विश्वकर्मा पूजाको गहिरो अर्थ केवल औजारमा टीका लगाउनु वा मेसिनको पूजा गर्नुमा सीमित हुन आवश्यक छैन। यसको व्यापक सामाजिक सन्देश श्रमको सम्मान, सीपको सम्मान र श्रमिकको मानव मर्यादाको सम्मान हुन सक्छ।

यदि हामी विश्वकर्मालाई निर्माण र शिल्पका प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्छौँ भने समाज निर्माण गर्ने वास्तविक हातहरूलाई पनि समान सम्मान दिनुपर्छ। जात, थर, पेशा वा जन्मका आधारमा मानिसको मूल्य निर्धारण गर्ने सोचलाई अस्वीकार गर्दै समानता र सम्मानको संस्कृति विकास गर्नु नै विश्वकर्मा पूजालाई आधुनिक नेपाली समाजसँग जोड्ने सार्थक बाटो हुन सक्छ। अन्ततः विश्वकर्मा पूजाले हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो प्रश्नतर्फ फर्काउँछ—“औजार पवित्र छ भने औजार बनाउने र चलाउने हात किन अपवित्ररु” यो प्रश्नको उत्तर धार्मिकभन्दा बढी सामाजिक र मानवीय छ। श्रमलाई पूजा गर्ने समाजले श्रमिकलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छस सीपलाई मूल्य दिने समाजले सीप भएका मानिसलाई जातका आधारमा विभेद गर्नु हुँदैन। यही चेतनाबाट मात्र विश्वकर्मा पूजाको सांस्कृतिक अर्थ वास्तविक सामाजिक समानताको दिशामा विस्तार हुन सक्छ। सामाजिक अभियान्ता बाले बिश्वकर्माले आफनो भनाई माफर्त प्रस्तुत गेरका छन्